Islomxoʻja majmuasi Xivaning eng koʻzga koʻringan me’moriy majmualaridan biri boʻlib, shaharning tarixiy qismida – YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Ichan qalʼada joylashgan. Bu majmua nafaqat muhim meʼmoriy yodgorlik, balki XX asr boshlarida Xorazmning madaniy-maʼnaviy tiklanishining ramzi ham sanaladi.
1908-1910 yillarda atoqli davlat arbobi va islohotchi Islomxo‘ja tashabbusi bilan barpo etilgan majmua an’anaviy sharq me’morchiligi va o‘z davrining yangi yo‘nalishlari o‘rtasida o‘ziga xos bogʻlovchi bo‘g‘in bo‘ldi. Islomxo‘ja Xiva xoni Asfandiyor qo‘l ostida vazir lavozimini egallab, milliy an’analarni asrab-avaylagan holda davlat boshqaruvini, maorif va madaniyatni islohot qilishga intildi. Uning gʻoyalari barpo etilgan majmuaning me’moriy shakllarida oʻz aksini topdi.
Majmuaning asosiy inshootlari madrasa va minoradan iborat. Islomxo‘ja madrasasi kichik o‘quv dargohi bo‘lsa-da, nafisligi va mutanosibligi bilan ajralib turadi. Madrasa me’morchiligida Xorazm maktabining anʼanaviy xususiyatlari oʻzida mujassamlashgan: pishiq gʻishtdan qurilgan ulkan devorlar, naqshinkor koshinlar va kufiy yozuvlari bilan bezatilgan. Madrasaning ichki hovlisi hujralar bilan o‘ralgan bo‘lib, u yerda talabalar yashab tahsil olgan.
Ayniqsa, Xivaning tashrif qog‘ozlaridan biriga aylangan Islomxo‘ja minorasi katta taassurot qoldiradi. Uning balandligi 56 metr boʻlib, bu shahardagi eng baland binoga aylandi. Silindrsimon tekis minora tepaga qarab torayib boradi va uning yuzasi koʻk, oq va zumrad rangli sirlangan sopol koshinlar bilan bezatilgan. Minora Ichan qal’aning deyarli istalgan nuqtasidan yaqqol koʻrinib turadi va aynan shu qadimiy shaharning oʻziga xos ramzini yaratadi.
Majmuaning ahamiyati me’moriy ahamiyatdan ancha yuqorida. Bu Xiva oʻzligini saqlab qolgan holda yangilanishga intilgan davrni oʻzida aks ettiradi. Islomxo‘ja ma’rifat g‘oyalari tarafdori bo‘lgan: u yangi tipdagi maktablar ochilishiga yordam bergan, ilm-fan va hunarmandchilik rivojini qo‘llab-quvvatlagan, ta’lim va boshqaruvda islohotlar o‘tkazish tarafdori bo‘lgan. Uning nomi taraqqiyot timsoliga aylandi va bu majmuaning qurilishini uning ijodiga boʻlgan o‘ziga xos yodgorlik deb hisoblash mumkin.
Bugungi kunda Islomxo‘ja majmuasi muhim sayyohlik maskani hisoblanadi. Butun dunyodan minglab sayyohlar Xivaga ulug‘vor minorani ko‘rish, uning kuzatuv maydonchasiga chiqish va qadimiy shahar manzarasidan bahramand bo‘lish uchun kelishadi. Madrasa nafaqat tarixiy maskan, balki madaniy markaz sifatida ham xizmat qiladi: bu yerda tashrif buyuruvchilarni Xorazmning anʼanaviy hunarmandchiligi va sanʼati bilan tanishtiruvchi koʻrgazmalar oʻtkaziladi.
Demak, Islomxo‘ja majmuasi sharq me’morchilik maktabining an’anaviy xususiyatlarini ham, yangilanishga intilishlarini ham o‘zida aks ettiruvchi noyob me’moriy-tarixiy obidadir. Uning badiiy ifodaliligi, shakllar uyg‘unligi va chuqur tarixiy ramziyligi uni O‘zbekiston va butun Sharq madaniy merosining ajralmas qismiga aylantiradi.
82 
